Hafta Sonu Borsa Okulu

Bugünün Dersi: Tavan ve Taban Fiyat Marjı

BIST 30 Günlük Raporlar sitesinin Hafta Sonu Borsa Okulu'na hoş geldiniz!
Bugün, tavan ve taban fiyat marjı konusunu derinlemesine inceleyeceğiz.
Akademik bir teoriden ziyade, gerçek piyasa verileriyle "elinizdeki kalemle" çalışacağız.

1. Nedir?

Basit bir benzetme

Bir otobüs durağında beklediğinizi düşünün. Otobüsün "en fazla 10 dakika gecikmesi" kuralı var. Bu kural, otobüsün ne kadar ileriye (geçikmeye) gidebileceğini sınırlar; 10 dakikayı aşarsa otobüs duraklamaz, yolculara "geç kaldık" diye bir uyarı verir.

Borsa da benzer bir "gecikme sınırı" uygular: her işlem gününde bir hissenin fiyatı, bir önceki kapanış fiyatının %10'unu aşamaz. Bu %10'luk sınır iki yönlüdür:

• Tavan fiyat (üst limit) = Önceki kapanış × (1 + %10)

• Taban fiyat (alt limit) = Önceki kapanış × (1 – %10)

Bu limitler, aşırı volatiliteyi frenlemek, piyasa manipülasyonunu zorlaştırmak ve yatırımcıların ani kayıplarını sınırlamak için konulmuştur.

Net tanım

Tavan fiyat marjı, bir hisse senedinin bir işlem gününde ulaşabileceği en yüksek fiyat seviyesidir; taban fiyat marjı ise aynı gün içinde ulaşabileceği en düşük seviyedir. Her iki değer de bir önceki kapanış fiyatına göre %10'luk bir çerçeve içinde belirlenir ve Borsa İstanbul'un "circuit‑breaker" (devre kesici) mekanizmasının temelini oluşturur.

2. Neden Önemli?

1. Risk kontrolü – Gün içinde %10'dan fazla bir hareket beklenmediği için, stop‑loss seviyelerinizi bu çerçeve içinde planlayabilirsiniz.
2. Likidite ve işlem hacmi – Limitler aşıldığında borsa işlem durdurulur; bu da likiditeyi korur ve aşırı alım‑satım baskısını azaltır.
3. Fiyat tahmini – Gün sonunda fiyatın tavan ya da tabana ulaşması, o günün "momentum" sinyalini verir; bu sinyal, kısa vadeli al‑sat kararlarını etkileyebilir.
4. Piyasa duyarlılığı – Tavan ya da taban seviyesine çarpan hisseler, genellikle haber akışı, makro veriler (ör. enflasyon) ya da şirket duyurularına hızlı tepki verir.

Dolayısıyla, tavan‑taban marjını bilmek, günlük stratejinizi şekillendirirken hem kazanç potansiyelinizi hem de zarar riskinizi daha net görmenizi sağlar.

3. Nasıl Okunur / Kullanılır?

Adım 1 – Önceki kapanış fiyatını bulun

BIST 30 Günlük Raporlar'da "Kapanış" sütunundan ilgili hissenin bir önceki işlem günündeki kapanış değerini alın.

Adım 2 – Tavan ve taban fiyatları hesaplayın

[
\text{Tavan Fiyat} = \text{Kapanış} \times (1 + 0,10)
]

[
\text{Taban Fiyat} = \text{Kapanış} \times (1 - 0,10)
]

Adım 3 – Günlük yüzde değişimiyle karşılaştırın

Gün içinde gerçekleşen yüzde değişim (% Değişim) tavan ya da taban değerine ne kadar yakın olduğunu kontrol edin.

• %10'a yakın bir düşüş → fiyat muhtemelen tabana çarpmıştır.

• %10'a yakın bir yükseliş → fiyat muhtemelen tavana çarpmıştır.

Adım 4 – Kanal (price channel) ile ilişkilendirin

Raporlarda "kanal" sütunu, hisse fiyatının ortalama etrafındaki hareket aralığını gösterir. Kanal %‑değerini ortalama fiyat (MA) ile çarparak üst ve alt bandı bulabilirsiniz:

[
\text{Üst Band} = \text{MA} \times (1 + \text{Kanal})
]

[
\text{Alt Band} = \text{MA} \times (1 - \text{Kanal})
]

Bu bandlar, tavan‑taban limitlerinden bağımsız olarak, teknik analizde fiyatın "normal" dalgalanma sınırlarını gösterir.

Adım 5 – Kararınızı şekillendirin

• Tabana çarpma: Stop‑loss seviyenizi gözden geçirin, kısa vadeli alım fırsatı mı yoksa panik satışı mı?

• Tavana çarpma: Kar al seviyenizi belirleyin, aşırı alım sinyali mi yoksa trendin devamı mı?

4. Gerçek Örnek

Hisse: EREGL

• Güncel fiyat: 31,60 TL

• Günlük değişim: –9,9%7

• Kanal: –3%6 (r = –0,62)

1️⃣ Önceki kapanış fiyatını bulalım

[
\text{Kapanış} = \frac{\text{Güncel Fiyat}}{1 - 0,0997}
= \frac{31,60}{0,9003}
\approx 35,11\ \text{TL}
]

2️⃣ Tavan ve taban fiyatları

[
\text{Tavan} = 35,11 \times 1,10 \approx 38,62\ \text{TL}
]

[
\text{Taban} = 35,11 \times 0,90 \approx 31,60\ \text{TL}
]

Günlük –9,9%7 değişim, fiyatı tamamen tabana (31,60 TL) çarptığını gösterir.

3️⃣ Kanal analizi

Kanal %‑36, yani ortalama fiyatın (MA) %36 altında bir alt band var. Bu, fiyatın normal dalgalanma aralığının çok dışına çıktığını işaret eder; yani piyasa aşırı satım bölgesinde.

4️⃣ Yorum

• Risk: Taban seviyesine çarpması, bir sonraki günün açılışının da düşük olma ihtimalini artırır.

• Fırsat: Eğer temel faktörler (ör. enerji fiyatları, talep) değişmezse, fiyatın %10‑lik taban sınırının altında kalması kısa vadeli bir "dip" olarak değerlendirilebilir.

Hisse: GUBRF

• Güncel fiyat: 298,50 TL

• Günlük değişim: –9,9%5

• Kanal: –1%5 (r = –0,55)

Hesaplamalar

[
\text{Kapanış} = \frac{298,50}{0,9005} \approx 331,50\ \text{TL}
]

[
\text{Taban} = 331,50 \times 0,90 \approx 298,35\ \text{TL}
]

Güncel fiyat 298,50 TL, taban 298,35 TL'ye çok yakın – yine tabana çarpma durumu.

Yorum

Kanal %‑15, yani fiyatın ortalama etrafındaki hareket aralığı daha dar; bu da fiyatın tabana çarpmasının teknik olarak daha "keskin" bir hareket olduğunu gösterir.

Hisse: ASELS (örnek grafik)

• 30 günlük performans: –14,%2

• Fiyat aralığı: 322,25 TL – 393,75 TL

Bu hisse, 30 gün içinde %14,2 değer kaybetmiş ve fiyatları 322,25 TL (düşük) ile 393,75 TL (yüksek) arasında dalgalanmıştır.

Tavan‑Taban çerçevesi (örnek)

Eğer 30 gün önceki kapanış 350 TL ise:

[
\text{Tavan} = 350 \times 1,10 = 385\ \text{TL}
]

[
\text{Taban} = 350 \times 0,90 = 315\ \text{TL}
]

Bu örnek, fiyat aralığının (322‑393 TL) tavan‑taban sınırları içinde kaldığını gösterir; yani günlük %10 limitine rağmen, 30 günlük hareket daha geniş bir kanal içinde gerçekleşmiştir.

Yorum

• Kanal genişliği %24 (raporda "kanal %24, r = –0,91"). Bu, ortalama fiyatın %24 üst‑alt bandı olduğu anlamına gelir; dolayısıyla fiyatın %10'luk günlük limitinin çok ötesinde bir volatiliteye sahiptir.

• Enflasyon etkisi: Yıllık enflasyon %29,7. Uzun vadeli yatırımcılar, hisse fiyatının reel getirisiyle (enflasyon sonrası) değerlendirme yapmalı; %14,2'lik düşüş, enflasyonla karşılaştırıldığında negatif bir reel getiri demektir.

5. Sık Yapılan Hatalar

6. Mini Test

Soru 1
Bir hissenin önceki kapanış fiyatı 120 TL ise, o gün için tavan ve taban fiyatları kaç TL olur?

Cevap

• Tavan = 120 × 1,10 = 132 TL

• Taban = 120 × 0,90 = 108 TL

Soru 2
EREGL'in güncel fiyatı 31,60 TL ve günlük değişimi –9,9%7 olduğuna göre, bu hisse tavan‑taban limitlerinden hangisine çarptı?

Cevap
Taban fiyatına (31,60 TL) çarptı.

Soru 3
ASELS'in 30 günlük fiyat aralığı 322,25 TL – 393,75 TL. Eğer 30 gün önceki kapanış 350 TL ise, bu aralık tavan‑taban limitleri içinde mi?

Cevap
Evet. Tavan = 385 TL, taban = 315 TL; aralık (322‑394 TL) bu sınırlar içinde kalıyor.

7. Özet

1. Tavan = Önceki kapanış × 1,10, Taban = Önceki kapanış × 0,90.
2. Günlük %10 limiti, aşırı volatiliteyi frenler ve yatırımcının risk çerçevesini netleştirir.
3. Günlük yüzde değişim, tavan‑taban seviyelerine ne kadar yaklaştığınızı gösteren en pratik göstergedir.
4. Kanal (price channel) teknik analizde fiyatın "normal" hareket aralığını verir; tavan‑taban ise yasal bir sınırdır.
5. Hatalı yorumlardan kaçınmak için tavan‑taban ile kanal, enflasyon ve stop‑loss stratejilerini ayrı tutun.

8. Derinleşme

Bu ders eğitim amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.