Terimler ve Tanımlar

Taban aşındırma maliyeti shoe leather cost

Enflasyonun etkilerinden kaçınmak amacıyla harcanan zaman ve çabanın fırsat maliyetidir.

Taban fiyat price floor

Devlet tarafından bir mal ya da hizmet için belirlenen en düşük satış fiyatıdır.

Taban yıl base year

Birden fazla yılı kapsayan hesaplamalarda temel olarak alınan yıldır.

Tahvil bond

Vadesi bir yıl ya da üzeri olan ve çıkaran kurum tarafından vade sonunda belli bir geri ödeme sözü verilen menkul kıymetlerdir.

Örnek: Tahvil, itfa edilmiş maliyetiyle ölçülür. (The bond is measured at amortised cost.)

İngilizce tanım: A debt security paying interest.

Takas Clearing

Bir ödeme veya menkul kıymet mutabakat sistemine gönderilen transfer emirlerinin aktarımı, bu emirlerin karşılıklı olarak iletilmesine ve mutabakat öncesi provizyon alındığı durumlarda provizyon alınmasına aracılık edilmesi ve bazı durumlarda bu emirlerin netleştirilmesi işlemleridir.

Takas fiyatı clearing price

Ya da piyasa takas fiyatı (market-clearing price), piyasa dengedeyken alışverişlerin gerçekleştiği fiyattır.

Takasbank Istanbul Settlement and Custody Bank

Borsa İstanbul bünyesinde mevcut piyasalarda gerçekleşen pay, borçlanma araçları, yurt dışı sermaye piyasası araçları, türev araçlar ve kıymetli madenler ile ilgili işlemlerin nakit ve menkul kıymet takasını sonuçlandırmak üzere yetkilendirilmiş merkezi takas kuruluşudur. Borsa İstanbul üyelerinin alım satım işlemlerinden doğan menkul kıymet teslim etme ve teslim alma taahhütleri ile alım satıma konu olan menkul kıymet karşılığındaki ödeme taahhütleri Takasbank aracılığıyla hesaben sonuçlandırılmaktadır. Takasbank Elektronik Transfer Sistemi (TETS), aracı kurumlara ulusal ödeme sistemine (EFT-EMKT) erişim imkanı sunmaktadır. Takasbank, "Ulusal Numaralandırma Kuruluşu" olarak, Türkiye'de ihraç edilen menkul kıymetlere uluslararası standartlarda tanımlama numarası olan ISIN (International Securities Identification Number) tahsisi yapmaktadır.

Talebin fiyat esnekliği price elasticity of demand

Ya da fiyat esnekliği (price elasticity), kısaca ε P , bir ürünün fiyatındaki yüzde bir artış sonucunda o ürünün talep edilen miktarının yüzde kaç azaldığını gösteren temel esneklik türüdür.

Talebin gelir esnekliği income elasticity of demand

Ya da gelir esnekliği (income elasticity), kısaca ε Y , tüketicilerin gelirindeki yüzde bir artış sonucunda belli bir ürünün talep edilen miktarının yüzde kaç değiştiğini gösteren temel esneklik türüdür.

Talebin çapraz fiyat esnekliği cross price elasticity of demand

Ya da çapraz fiyat esnekliği (cross price elasticity), kısaca ε XP , bir ürünün fiyatındaki yüzde bir artış sonucunda ilgili bir diğer ürünün talep edilen miktarının yüzde kaç değiştiğini gösteren temel esneklik türüdür.

Talep demand

Belli bir dönemde piyasadaki alıcıların bir ürünü ne miktarda satın almak istediğini ve satın alabileceğini anlatan temel ekonomi kavramıdır.

Talep eğrisi demand curve

Diğer her şey sabitken bir malın fiyatı ile talep edilen miktarı arasındaki ilişkiyi gösteren şekilsel araçtır.

Talep fazlası excess demand

Ya da kıtlık (shortage), piyasada talep edilen miktarın arz edilen miktardan fazla olduğu durumdur.

Talep yasası law of demand

Diğer her şey sabitken bir malın fiyatı arttıkça o malın talep edilen miktarının giderek azalacağını ya da aynı kalacağını söyleyen temel ekonomi kavramıdır.

Talep çekişli enflasyon demand pull inflation

Ekonomi genelinde toplam ürün talebinin artması sonucunda oluşan enflasyondur.

Talep çizelgesi demand schedule

Belli bir dönemde bir ürünün farklı fiyat düzeylerinde ne miktarda talep edildiğini gösteren listedir.

Talep şoku demand shock

Ekonomide toplam talebin genel fiyat düzeyi dışındaki bir etki nedeniyle değişmesidir.

Tam bilgi complete information

; bir ekonomik faaliyeti etkileyebilecek fiyat, kalite, miktar, üretim yöntemi gibi tüm bilgileri ilgili herkesin biliyor olması durumudur.

Tam esnek ilişki perfectly elastic relationship

Bir değişkendeki en küçük değişim karşısında diğer değişkenin sonsuz oranda tepki vermesidir.

Tam fiyat ayrımcılığı perfect price discrimination

Ya da birinci derece fiyat ayrımcılığı (first degree price discrimination), belli bir ürünün her bir alıcıya o ürün için ödemeye razı olduğu en yüksek fiyattan satılması uygulamasıdır.

Tam ikame perfect substitute

Her durumda birbiri yerine kullanılabilen ürün ya da girdilerdir.

Tam istihdam full employment

; çevrimsel işsizliğin olmadığı, gerçekleşen işsizliğin doğal işsizliğe eşit olduğu durumdaki işsizlik oranıdır.

Tam istihdam bütçe dengesi full employment budget balance

Ya da yapısal bütçe dengesi (structural budget balance), ekonomi potansiyel GSYH düzeyindeyken gerçekleşen kamu bütçe dengesidir.

Tam katı ilişki perfectly inelastic relationship

Bir değişkendeki sonsuz değişim karşısında diğer değişkenin hiç tepki vermemesidir.

Tam rekabet perfect competition

; tam bilgiye sahip çok sayıda alıcı ve satıcının bulunduğu, ürünün tektip olduğu ve piyasaya giriş engelinin olmadığı kuramsal piyasa yapısıdır.

Tam tamamlayıcı perfect complement

Her durumda birlikte kullanılan ürün ya da girdilerdir.

Tamamlayıcı mal complementary good

Belli ölçüde birlikte kullanılan ürünlerdir.

Tanıma gecikmesi recognition lag

Ekonomi genelinde olumsuz bir durum oluşması ile bu durumun ekonomistler tarafından anlaşılması arasında geçen süredir.

Tapu Senedi

Bir gayrimenkulün sahibini gösteren, Tapu Sicil Müdürlüğü tarafından düzenlenmiş resmi belgeye denir. Gayrimenkuller dışında, bağımsız ve süreli hakların kurulumunda da tapu senedi düzenlenebilmektedir.

Tarife tariff

Devletin ithal mal ve hizmetlere uyguladığı vergilerdir.

Tarihsel volatilite Historical volatility

Geçmiş getiri serisinden hesaplanan standart sapmadır; zımni volatiliteden farkı beklenti yerine geçmişe dayanmasıdır.

Tarım dışı işsizlik oranı nonfarm unemployment

Bir ekonomide tarım dışında iş arayan nüfusun tarım dışı işgücü içindeki oranını gösteren yüzdedir.

Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi Producer Price Index of Agriculture Products

Tarımsal faaliyete ilişkin fiyat değişimlerini tarım, avcılık, ormancılık ve balıkçılık çerçevesinde ölçen endekstir.

Tasarruf Savings

Tüketimin gelecekteki bir tarihe ertelenmesi sonucunda gelirin tüketime harcanmayan kısmıdır. Gelecekte daha fazla kazanç elde etme isteği veya ileride ortaya çıkabilecek beklenmedik durumlara karşı önlem alma içgüdüsü bireylerin tasarruf eğilimlerini artıran sebeplerdendir.

Tasarruf Açığı Savings Gap

Belirli bir dönemde, yurt içi toplam tasarrufların yurt içi toplam yatırımları karşılayamaması durumunda yatırımların karşılanabilmesi için gerekli olan dış finansman miktarıdır.

Tasarruf fonksiyonu saving function

Bir ekonomide gelir düzeyi gibi temel değişkenlere bağlı olarak özel tasarrufların nasıl değiştiğini gösteren matematiksel ilişkidir.

Tavan fiyat price ceiling

Devlet tarafından bir mal ya da hizmet için belirlenen en yüksek satış fiyatıdır.

Taşıma ticareti carry trade

Ya da para taşıma ticareti (currency carry trade), düşük faiz getiren bir para birimi ile borçlanıp yüksek faiz getiren bir para birimine yatırım yaparak kazanç elde etme işlemidir.

TCMB’nin Ağırlıklı Ortalama Faiz Oranı CBRT’s Weighted Average Funding Rate

TCMB’nin farklı vadelerdeki fonlama faizlerinin miktarla ağırlıklandırılmış ortalama faizidir.

Tefecilik usury

Ahlaksız ya da taciz edici şartlarla borç verilmesidir.

Tek Bölge Fiyatlandırması Sistemi

(Single Zone Pricing System): Teslim fiyatının, nakliye nereye yapılırsa yapılsın değişmediği fiyatlandırma yöntemidir. Yukarıdaki fiyatlandırma sistemleri, özellikle de baz nokta yöntemleri, bir kere uygulamaya konulduktan sonra, yeni uzlaşmalara gerek kalmaksızın rekabet karşıtı sonuçları kendiliğinden üretebilmektedir. Ancak bunların her zaman için rekabete aykırı olduğunu söylemek mümkün değildir. Örneğin, uygulanan yöntem müşterilerin talebinden kaynaklanabilmektedir. Keza, küçük bir teşebb

Tek Durak Ofis

Yatırımcıların yatırımları ile ilgili bürokratik işlemlerinin tek bir merci üzerinden en kısa sürede sonuçlandırılmasını sağlayan ve bünyesinde uzmanları çalıştıran idarî yapıdır.

Tek fiyat yasası law of one price

Taşıma maliyetleri ve ticaret engellerinin olmaması durumunda ürün fiyatlarının her ülkede aynı olacağını savunan düşüncedir.

Tek Hat Şeması

Yenilenebilir enerji yatırımlarında talep edilen, elektrik/ elektrik-elektronik mühendisi onaylı olan ve elektrik dağıtım sistemini gösteren şemadır.

Tek Pencere Sistemi

13.08.2018 tarihine kadar mükelleflerin gümrük ile ilgili işlemleri (ithal makine-ekipman, dahilde işleme vb.) için veri girişi yaptığı e-devlet kapsamında yer alan uygulamadır. TERİM TANIM TT SANAYI VE TEKNOLOJI BAKANLIĞI / KALKINMA AJANSLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 41 TEKMER Teknoloji Geliştirme Merkezlerinin kısaltması olup, kurulma kriterleri ve nitelikleri KOSGEB tarafından belirlenen; teknoloji/yenilik odaklı girişimcilere ilk dönemlerinde (kuluçka) iş geliştirme, mali kaynaklara erişim, yönetim,

Tekel gücü monopoly power

Bir alıcı ya da satıcının belli bir ürünün piyasa fiyatına karar verebilmesi ya da rekabeti engelleyebilmesidir.

Tekel ya da monopol monopoly

Yakın ikamesi olmayan bir ürünün tek bir satıcı tarafından arz edildiği ve başka satıcıların piyasaya girişi önünde engellerin bulunduğu piyasa yapısıdır.

Tekelci monopolist

Yakın ikamesi bulunmayan bir ürünün tek satıcısı olan firmadır.

Tekelci rekabet monopolistic competition

; eksik bilgiye sahip çok sayıda alıcı ve satıcının bulunduğu, ürün farklılaştırmasının yapıldığı ve piyasaya giriş engelinin olmadığı piyasa yapısıdır.

Tekelci sömürü monopolist exploitation

Eksik rekabet nedeniyle bir üretim faktörünün fiyatı ile marjinal ürün geliri arasında ortaya çıkan farktır.

Teknik Analiz Technical Analysis

Fiyat, hacim gibi göstergelerden hareketle, geçmiş dönem piyasa hareketlerinin analiz edilerek bu yolla geleceğe yönelik olarak fiyat tahminleri yapılmasıdır. Bu amaçla, çeşitli grafik oluşumlarından ve istatistiksel yöntemlerden faydalanılır. Grafikler üzerinde geçmiş fiyat hareketleri nedeniyle ortaya çıkan oluşumların gelecek için gösterge oluşturduğu, dolayısıyla bu tür oluşumların alım-satım için gösterge olarak kullanılabileceği varsayımına dayanır. Bu tür analizler, örneğin, geçmişte gerçekleşen en düşük fiyatların, diğer bir deyişle fiyatların yükselmeye başladığı noktaların “destek noktası” olduğu, dolayısıyla alım için bu noktaların beklenmesi (kriter olması) gerektiğini, yine geçmişte gerçekleşen en yüksek fiyatların “direnç” noktası olduğunu ve satım için dikkate alınması gerektiğini öngörür.

Teknik Destek Programı

Kalkınma Ajanslarının yerel ve bölgesel kalkınmaya katıkıda bulunabilecek çalışmalar için kendi personeli eliyle veya zorunluluk hallerinde hizmet alımı yoluyla kâr amacı gütmeyen kurum ve kuruluşların kurumsal nitelikli ve kapasite geliştirici faaliyetlerine sağladığı destek programıdır.

Teknokent

Üniversitelerin, araştırma kurumlarının ve sanayi kuruluşlarının aynı ortam içerisinde araştırma, geliştirme ve inovasyon çalışmalarını sürdürdükleri, katma değerli ürünler ortaya çıkardıkları, birbirleri arasında bilgi ve teknoloji transferi gerçekleştirdikleri; akademik, ekonomik ve sosyal yapının bütünleştiği organize araştırma ve iş merkezidir.

Teknoloji Geliştirme Bölgesi

Üniversitelerin, araştırma kurumlarının ve sanayi kuruluşlarının aynı ortam içerisinde araştırma, geliştirme ve inovasyon çalışmalarını sürdürdükleri, katma değerli ürünler ortaya çıkardıkları, birbirleri arasında bilgi ve teknoloji transferi gerçekleştirdikleri; akademik, ekonomik ve sosyal yapının bütünleştiği organize araştırma ve iş merkezidir.

Teknolojik bilgi technological knowledge

Üretim sürecinde kaynakların ne şekilde kullanılacağına yönelik bilgi birikimidir.

Tektip ürün homogenous product

Farklı satıcılar tarafından arz edilebilmekle birlikte tüketici gözünde şekil ve nitelik yönünden farksız olan ürünlerdir.

Telif hakkı copyright

Bir fikir ya da sanat eseri üzerinde belli bir süre için sahip olunan yasal ayrıcalıklardır.

Örnek: Telif hakkı, maddi olmayan duran varlık olarak muhasebeleştirildi. (The copyright was recognised as an intangible asset.)

İngilizce tanım: A legal right over creative works.

Temettü dağıtım oranı Payout ratio

Net kârın ne kadarının temettü olarak dağıtıldığını gösterir (Temettü / Net kâr); kalan kısım iç kaynak olarak yeniden yatırılır.

Temettü verimi Dividend yield

Yıllık hisse başına temettünün hisse fiyatına oranıdır; yatırımcının nakit getirisini gösterir.

Örnek: Temettü getirisi, değerlemede bir girdi olarak kullanıldı. (The dividend yield was used as an input in the valuation.)

İngilizce tanım: Annual dividend per share divided by the share price.

Teminat

Finans sağlayan kurumların yatırımcılardan başvuruları sırasında talep ettikleri ve paraya dönüştürülebilme hızıyla sağlayacakları finansman riskini belli bir ölçüde güvence altına aldıkları banka teminat mektubu, Kredi Garanti Fonu Anonim Şirketi (KGF) kefalet mektubu, gayrimenkul ve menkul değerler gibi araçlardır. Temlik Alacak hakkının bir başkasına devredilmesidir.

Temporarily Joint Control

İki ya da daha fazla teşebbüsün bir diğer teşebbüsün karar alma mekanizmasında sınırlı bir zaman diliminde belirleyici etkiye sahip olmasıdır.

Temsili para representative money

Önemli bir somut kullanım değeri olmayan ancak istendiğinde belli miktarda değerli madene dönüştürülebilen genel ödeme araçlarıdır.

Tepki fonksiyonu reaction function

Bir ekonomik birimin davranışının diğer ekonomik birimlere bağlı olarak nasıl değiştiğini anlatan matematiksel ilişkidir.

Tercihlerin bütünlüğü completeness of preferences

Tüketicinin farklı ürün paketlerini her zaman bir sıraya sokarak seçim yapabileceğini belirten temel karar verme ilkesidir.

Tercihlerin doymazlığı non-satiation of goods

Tüketicinin her zaman çok olanı az olana tercih edeceğini belirten temel karar verme ilkesidir.

Tercihlerin geçişliliği transitivity of prefrences

Tüketicinin tercihlerini akılcı ve tutarlı bir şekilde sıraladığını belirten temel karar verme ilkesidir.

Tercihlerin sürekliliği continuity of preferences

Tüketicinin tercihleri arasında atlama ya da kesinti olmadığını belirten temel karar verme ilkesidir.

Ters fiyat ayrımcılığı reverse price discrimination

Ya da dördüncü derece fiyat ayrımcılığı (fourth degree price discrimination), belli bir ürünün maliyeti farklı alıcılar için değişse de her bir alıcıya aynı fiyattan satılması uygulamasıdır.

Ters Repo Reverse Repurchase Agreement

Ters repo işlemleri, genellikle piyasada geçici likidite fazlası olduğu durumlarda, fazla likiditenin çekilmesi amacıyla yapılır. Merkez bankası portföyündeki kıymetleri açık piyasa işlemleri yapmaya yetkili kuruluşlara (işlem sırasında belirlenen fiyat üzerinden) ileri bir tarihte geri almak taahhüdüyle satar. Geri alım fiyatı da satış işleminin yapıldığı tarihte belirlenir. İşleme taraf kuruluş da işlem vadesinde ters repo işlemine konu kıymeti merkez bankasına satmayı taahhüt eder. Merkez bankası açısından ters repo işlemi açık piyasa işlemleri çerçevesinde piyasadan işlem vadesi süresince, verilen kıymetler karşılığında geçici olarak likidite çekilmesini ifade eder.

Ters seçim adverse selection

Bir ekonomik faaliyetle ilgili daha az bilgiye sahip olan tarafın diğer tarafa göre daha yüksek olasılıkla hatalı seçim yapması durumudur.

Tertip Series

Dolaşımdaki banknotların grafik tasarım ve boyutları dışında; yetkili imzalarında, motif veya renklerinde, kullanılan baskı tekniklerinde, güvenlik özelliklerinde değişiklik yapılarak dolaşıma çıkarılan banknotlardır.

Tevsi Yatırım

Mevcut bir yatırıma üretim hattı veya makine ve teçhizat ilavesiyle kapasitenin artırılmasına yönelik olan ve mevcut tesis ile alt yapı müşterekliği oluşturarak bir bütün teşkil eden yatırımlardır. TEYDEB Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırmalar Kurumu (TÜBİTAK) Başkanlığı’nın sunduğu teşvik ve destekleri yürüten Teknoloji ve Yenilik Destek Programları Başkanlığının kısaltmasıdır.

Tezgahüstü Piyasalar Over the Counter - OTC

Organize olmayan, belirli bir yapı altında toplanmayan piyasalardır. İşlemler taraflar arasında karşılıklı anlaşma yoluyla gerçekleştirilir.

Tezgahüstü Türev Piyasalar Over the Counter "OTC" Derivatives Markets

İşlem koşulları sözleşmeye taraf olan kişilerce esnek bir biçimde belirlenebilen türev ürünlerin alınıp satıldığı piyasadır. Alım satım işlemleri borsalar gibi organize platformlarda gerçekleştirilmediği için tezgahüstü piyasa sınıfında tanımlanmaktadır.

Ticari bono oranı commercial paper rate

Vadesi en fazla 270 gün olan kısa vadeli özel kesim senetlerinin faiz oranıdır.

Ticari serbestleşme trade liberalization

Bir ülkenin ihracat ve ithalat üzerindeki kısıtlamaları kaldırması ve serbest ticaret politikaları benimsemesidir.

Toplam arz aggregate supply

Ya da kısaca AS , belli bir dönemde ekonomideki tüm birimlerin üretmek istediği ve üretebileceği toplam nihai mal ve hizmet miktarıdır.

Toplam değişken gider total variable cost

Ya da kısaca TVC , belli bir miktar ürün için katlanılan tüm değişken giderlerin toplamıdır.

Toplam fayda total utility

Ya da kısaca TU , belli bir dönemde tüketilen tüm ürünlerden elde edilen fayda miktarıdır.

Toplam gelir total revenue

Ya da kısaca TR , belli bir miktar ürünü belli bir fiyattan satmak karşılığında elde edilen gelirdir.

Toplam gider total cost

Ya da kısaca TC , belli bir miktar ürün için katlanılan tüm giderlerin toplamıdır.

Toplam sabit gider total fixed cost

Ya da kısaca TFC , belli bir miktar ürün için katlanılan tüm sabit giderlerin toplamıdır.

Toplam talep aggregate demand

Ya da kısaca AD , belli bir dönemde ekonomideki tüm birimlerin satın almak istediği ve satın alabileceği toplam nihai mal ve hizmet miktarıdır.

Toplam talep eğrisi aggregate demand curve

Diğer her şey sabitken genel fiyat düzeyi ile talep edilen toplam üretim arasındaki ilişkiyi gösteren şekilsel araçtır.

Toplam çıktı total output

Ya da toplam ürün (total product), kısaca TP , belli bir dönemde kullanılan üretim faktörü miktarına bağlı olarak elde edilen ürün miktarıdır.

Toplam ürün total product

Ya da toplam çıktı (total output), kısaca TP , belli bir dönemde kullanılan üretim faktörü miktarına bağlı olarak elde edilen ürün miktarıdır.

Toplumsal kayıp ya da dara kaybı deadweight loss

Piyasada ekonomik etkinliği sağlayan düzeye göre daha az ya da daha çok ürün alınıp satılması sonucunda ekonomik fazlanın düşmesidir.

Toplumsal refah social welfare

Sınırlı kaynaklarla hangi ürünlerin nasıl ve kimin için üretileceğine tüm toplumun yararına olacak şekilde karar verilmesidir.

Toprak land

Ya da doğal kaynak (natural resource), kısaca N , işlenebilen ya da üzerine inşa edilebilen toprağı ve yine toprak ve doğadan gelen her türlü kaynağı anlatan temel üretim faktörüdür.

Toprak piyasası land market

Toprak ve doğal kaynakların alınıp satıldığı ve bu süreçte toprağın kira oranının belirlendiği fiziksel ya da sanal ortamdır.

Toprak piyasası dengesi land market equilibrium

Belli bir dönemde piyasada talep edilen toprak miktarıyla arz edilen toprak miktarının birbirine eşit olduğu durumdur.

Toprağın kira oranı rental rate of land

Ya da kısaca P N , üretimde bir birim toprak ya da doğal kaynak kullanmak için ödenen bedeldir.

Toprağın marjinal ürün geliri marginal revenue product of land

Ya da kısaca MRP N , toprak ya da doğal kaynak miktarı bir birim artırıldığı zaman toplam gelir miktarında görülen değişikliktir.

TOSHP Öncelikli Ürün Listesi

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından dış ticaret verileri, talep gelişimi, rekabet yoğunluğu gibi çeşitli kriterler dikkate alınarak belirlenen, orta-yüksek ve yüksek teknolojili sektörlerdeki ürünlerin ve bu sektörlerin gelişimi için kritik ürünlerin yer aldığı listedir. TSE Türkiye içinde yasal düzenlemelerle mecburî veya ihtiyatî tutulan Türk standartlarını her türlü madde ve mamüller ile usul ve hizmet açısından belirlemeye yetkili kurum olan Türk Standardları Enstitüsü’nün kısaltmasıdır

Transfer ödemesi transfer payment

Karşılığında mal ya da hizmet alımı olmaksızın devlet tarafından yapılan yasal ödemelerdir.

Treynor oranı Treynor ratio

Fazla getiriye ilişkin sistematik riskin oranıdır: (Rp − Rf) / βp. İyi dağıtılmış portföylerde Sharpe'ın alternatifidir.

Tutsat (İpotek) Kredileri Mortgage

Banka veya benzer bir finans kuruluşu tarafından konut, arsa gibi taşınmaz mallar üzerinden gerçekleştirilecek ipotek karşılığında uzun vadeli konut kredilerinin kullandırılmasını öngören bir tür gayrimenkul finansman sistemini ifade etmektedir. Bu sistemde kişiler talep ettikleri taşınmaz mal için belirli bir peşinat ödemekte, geri kalan tutar ise finans kuruluşu tarafından ödünç verilerek karşılanmaktadır. Söz konusu finans kuruluşu, ödünç verdiği tutar (kredi) geri ödenene dek, taşınmaz mala el koyabilme yetkisini sahiptir. Borcun geri ödemesi önceden belirlenmiş ödeme serisine uyarak sabit veya değişken faizle gerçekleştirilebilmektedir. Finansal kuruluşlar kullandırdıkları tutsat (mortgage) kredilerini teminat göstererek tahvil ihraç edebilmekte ve borçlanabilmektedir.

Tutukluların ikilemi prisoners’ dilemma

Aralarında işbirliği yapamayan ve kendi çıkarı yönünde hareket eden oyuncuların sonuçta kendileri için en iyi olmayan duruma düşmesini anlatan oyun kuramı kavramıdır.

Tutumluluk çelişkisi paradox of thrift

Dışa kapalı bir ekonomide tutumluluk amacıyla daha çok tasarruf edilirse gelirin düşeceğini ve bu yüzden tasarrufların artırmaya çalıştıkça azalacağını ileri süren düşüncedir.

Tüketici dengesi consumer equilibrium

Bütçe ve ürün fiyatı kısıtları altında tüketicinin toplam faydasının en çok olduğu durumdur.

Tüketici Eğilim Anketi Consumer Tendency Survey

Tüketicilerin kişisel mali durumları ile genel ekonomiye ilişkin mevcut durum değerlendirmeleri ve gelecek dönem beklentileri ve yakın gelecekteki harcama ve tasarruf eğilimlerinin ölçülmesi amacıyla aylık olarak uygulanan bir ankettir.

Tüketici fazlası consumer surplus

Bir ürün için alıcının ödemeye razı olduğu en yüksek fiyat ile o ürünün piyasadaki daha düşük olan fiyatı arasındaki farktır.

Tüketici fiyat endeksi consumer price index

Ya da kısaca TÜFE (CPI), ürün sepeti olarak ortalama hanehalkının tüketimine yönelik mal ve hizmetleri temel alan fiyat endeksidir.

Örnek: Ekonomi, üç yıllık kümülatif tüketici fiyat endeksi yüzde 100'ü aştığı için yüksek enflasyonlu kabul edildi. (The economy was considered hyperinflationary because the cumulative consumer price index exceeded 100 per cent over three years.)

İngilizce tanım: A measure of the average change over time in the prices paid by consumers for a basket of goods and services.

Tüketici Fiyat Endeksi -TÜFE Consumer Price Index - CPI

Tüketici tarafından satın alınan mal ve hizmetlerin fiyatlarındaki değişimleri ölçen endekstir. TÜFE hesaplanırken ilk olarak, ülkenin genelini temsil eden bir örnek kitlenin bir yıl içinde mal ve hizmetlere yaptığı harcamalar derlenmektedir. Bu harcama yapısına göre mal ve hizmetlerin endeks içinde göreli payları belirlenmektedir. Burada, örnek kitle tarafından yüksek oranda tüketilen mal ve hizmetler daha yüksek bir ağırlığa sahip olurken daha az tüketilenler daha düşük bir ağırlığa sahip olmaktadır. Belirlenen mal ve hizmet kalemlerinin fiyatları ise her ayın belirli günlerinde tüm illerden toplanmaktadır. Toplanan fiyatlar ve yılbaşında belirlenmiş olan ağırlıklarla TÜFE hesaplanmaktadır.

Tüketici Güven Endeksi - TGE Consumer Confidence Index - CCI

Tüketici güvenindeki gelişmeleri izlemek amacıyla Tüketici Eğilim Anketi’nin farklı sorularına verilen yanıtların birlikte değerlendirilerek özetlendiği bir göstergedir.

Tüketim fonksiyonu consumption function

Bir ekonomide gelir düzeyi gibi temel değişkenlere bağlı olarak özel tüketim harcamalarının nasıl değiştiğini gösteren matematiksel ilişkidir.

Tüketimde dışlanabilirlik excludability in consumption

Ya da kısaca dışlanabilirlik (excludability), bir mal ya da hizmeti satın almamış olan kişilerin o mal ya da hizmeti kullanmasının engellenebilmesidir.

Tüketimde rakiplik rivalry in consumption

Bir mal ya da hizmeti bir kişi kullanırken aynı anda başkalarının da kullanamamasıdır.

Türev İşlemler Derivative Transactions

Spot (iki iş günü) işlem tarihini aşan ileri bir tarihte teslimi söz konusu olacak bir kıymetin (döviz, faiz, mal) vadesi, miktarı ve fiyatının bugünden belirlenerek sözleşmeye bağlandığı işlemlerdir. Forward, future, swap ve opsiyonlar bu tür işlemlere örnektir.

Türev talep derived demand

Ya da dolaylı talep (indirect demand); bir nesneye olan talebin o nesne kullanılarak üretilen ya da edinilen mal, hizmet ya da yatırım aracının talebine bağlı olması durumudur.

Türev Ürünler Derivative Products

Getirisi başka bir kıymetin getirisine bağlanmış, diğer bir deyişle başka bir kıymetin getirisinden türetilmiş mali araçlardır. Futures ve opsiyon sözleşmeleri bu araçlara örnektir. Bu tür araçlar, döviz, faiz, altın gibi her türlü ürün üzerinden türetilebilir. Böyle bir durumda, örneğin döviz üzerine yazılan bir opsiyon kontratında, opsiyon kontratının getirisi üzerinden türetildiği dövizin piyasadaki hareketine bağlı olacaktır.

Uluslararası Yatırım Pozisyonu International Investment Position

Uluslararası yatırım pozisyonu, bir ekonomideki yerleşik kişilerin yurt dışı yerleşik kişilerden olan finansal alacakları ile rezerv varlık olarak tutulan altın şeklindeki finansal varlıklarının ve yerleşiklerin yurt dışı yerleşik kişilere olan finansal yükümlülüklerinin belirli bir tarihteki stok değerini gösteren istatistiktir.

Undertaking (Enterprise)

Piyasada mal veya hizmet üreten, pazarlayan, satan gerçek ve tüzel kişilerle, bağımsız karar verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil eden birimlerdir. (Bkz. RKHK, m. 3) Söz konusu tanımda ekonomik bütünlük ilkesi benimsendiğinden, bir yavru şirket tek başına değil, bağlı olduğu diğer şirket veya şirketlerle birlikte değerlendirilmektedir.

Undertakings

Teşebbüs birliklerinin aldıkları kararları ifade etmektedir. RKHK’nın 4. maddesine göre, teşebbüs birliklerinin, belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan karar ve eylemleri hukuka aykırı ve yasaktır.

Unique Transaction Reference

Number Elektronik transfer için kullanılan ödeme ve mutabakat (settlement) veya mesaj sistemi protokollerine uygun olarak, ödeme hizmeti sağlayacısının belirlediği harf, rakam ve sembollerin kombinasyonunu ifade eden özgün işlem referans numarası. UN Convention against Corruption BM Genel Kurulu tarafından 31 Ekim 2003 tarihinde kabul edilen Yolsuzluğa karşı BM Sözleşmesi. Sözleşme; yolsuzluğun önlenmesi kapsamında kamu ve özel sektörün alması gereken tedbirler, yolsuzlukla mücadele birimleri ku

Ur-Ge Destek Programı

Ticaret Bakanlığı tarafından ihracat yapan veya yapmayı düşünen benzer sektördeki işletmelere sunulan Uluslararası Rekabetçiliğin Geliştirilmesinin Desteklenmesi Programının kısaltmasıdır. US-97 Kodu Yatırım teşvik belgesi başvurusu sırasında işletmelerin üreteceği mal ve hizmeti tanımlayan “ulusal faaliyet ve ürün sınıflaması” ifadesinin kısaltmasıdır.

Util util

Kardinal fayda hesaplamasında kullanılan kuramsal ölçü birimidir.

Uyarlanabilir beklentiler önsavı adaptive expectations hypothesis

Ekonomik birimlerin geleceğe yönelik tahminlerini geçmişe dönük bilgilere dayanarak belirlediğini savunan düşüncedir.

Uygulama gecikmesi implementation lag

Ekonomide oluşan olumsuz bir durumun anlaşılması ile bu durumu düzeltecek önlemlerin alınması arasında geçen süredir.

Uygulamaları good laboratuary practice (GLP) iyi laboratuvar

Sosyo-ekonomik gelişmişlik seviyelerine göre 6 farklı bölgede yer alan iller için belirlenmiş şartlarda ve sektörlerde yatırım yapılması durumunda KDV İstisnası, Gümrük Vergisi Muafiyeti, Vergi İndirimi, Sigorta Primi İşveren Hissesi Desteği, Faiz veya Kar Payı Desteği, Gelir Vergisi Stopajı Desteği, Sigorta Primi Desteği ve Yatırım Yeri Tahsisi destek unsurlarının sunulduğu teşvik uygulamasıdır.

Uzun dönem long run

Mikroekonomi bağlamında, piyasaya giriş ya da piyasadan çıkış yapılabilen ve tüm üretim faktörlerinin değişken olduğu kavramsal zaman aralığıdır. Makroekonomi bağlamında ise fiyatlar ve ücretlerin değişken olduğu ve üretim faktörlerinin bölgeler ve sektörler arasında tam geçişkenlik gösterebildiği kavramsal zaman aralığıdır.

Uzun dönem ortalama gider long run average cost

Ya da kısaca LRAC , uzun dönemde seçilen ölçeğe bağlı olarak birim ürün başına katlanılan toplam giderdir.

Uzun dönem Phillips eğrisi long run Phillips curve

Ya da kısaca LRPC , beklenen ve gerçekleşen enflasyonun birbirine eşit olduğu durumda işsizlik ve enflasyon oranları arasındaki ilişkiyi gösteren şekilsel araçtır.

Uzun dönem piyasa arz eğrisi long run market supply curve

Diğer her şey sabitken bir malın fiyatı ile piyasada arz edilen miktarı arasındaki uzun dönemli ilişkiyi gösteren şekilsel araçtır.

Uzun dönem toplam arz eğrisi long run aggregate supply curve

Ya da kısaca LRAS , diğer her şey sabitken genel fiyat düzeyi ile toplam arz miktarı arasındaki uzun dönemli ilişkiyi gösteren şekilsel araçtır.

Vade maturity

Alınan borcun geri ödeme süresi ya da tarihidir.

Örnek: Tahvilin vadesi, ihraçtan itibaren on yıldır. (The bond's maturity is ten years from issue.)

İngilizce tanım: The date an instrument becomes due for settlement.

Vadeli işlem Futures contract

Borsada standartlaşmış, belirli bir varlığı belirli tarihte belirli fiyattan alıp satma yükümlülüğü içeren sözleşmedir; günlük takas (mark-to-market) uygulanır.

Örnek: Vadeli işlem sözleşmesi organize bir borsada işlem gördü. (The futures contract traded on an organised exchange.)

İngilizce tanım: A standardised contract to buy or sell at a future date.

Vadeli İşlemler Sözleşmesi Forward Contract

İleri tarihli işlemler anlamındadır. Belli bir kıymetin önceden belirlenmiş bir fiyattan yine önceden belirlenmiş bir tarihte teslim edilmesini öngörür. İşlemler, genellikle organize piyasalarda değil, alıcı ve satıcının karşı karşıya gelmesi ile tarafların ihtiyaçları doğrultusunda gerçekleştirilir. Döviz, menkul kıymet, mal gibi alım-satıma konu araç üzerinden düzenlenebilen bu tür kontratlar fiyat riskini bertaraf etmenin yanı sıra spekülatif amaçlara da yönelik olabilir.

Örnek: Vadeli işlem sözleşmesi, döviz kurunu sabitler. (The forward contract fixes the exchange rate.)

İngilizce tanım: A contract to buy or sell at a future date.

Vadeli mevduat time deposit

Önceden belirlenmiş bir süre kullanmama karşılığında parasal getiri sağlayan banka hesaplarıdır.

Vadeli Piyasalar Futures Market

Vadeli piyasalar belirli bir ürünün, fiyatı bugünden sabitlenmek koşuluyla ileri bir tarihte teslim edilmesi taahhüdünü içeren sözleşmelerin alınıp satıldığı piyasalardır.

Vadesiz mevduat demand deposit

Istenildiği zaman para yatırılıp çekilebilen ya da ödeme amaçlı kullanılabilen banka hesaplarıdır.

Örnek: Vadesiz mevduat, talep üzerine geri ödenebildiği için kısa vadeli yükümlülük olarak sınıflandırılır. (Demand deposits are classified as current liabilities because they are repayable on call.)

İngilizce tanım: Deposits that the depositor may withdraw at any time without prior notice.

Vadeye Dayalı Zorunlu Karşılıklar Maturity Based Reserve Requirement

Bankaların ve diğer finansal kuruluşların, yükümlülüklerine karşılık TCMB’de tutmak zorunda oldukları zorunlu karşılık tutarı, yükümlülüklerin vadesine göre değişmektedir. Zorunlu karşılık oranları, kısa vadeli yükümlülükler için daha yüksek iken uzun vadeli yükümlülükler için daha düşüktür. Dolayısıyla daha uzun vadeli yükümlülükler özendirilerek banka yükümlülüklerinin ortalama vadesinin uzatılması amaçlanmaktadır.

Vadeye Kadar Getiri Yield to Maturity

Bir menkul kıymetin vadesine kadar tutulması sonucu elde edilecek getiriyi ifade eder. İngilizcesi “effective rate of return” olarak da adlandırılır.

Valör Value Date

Üzerinde anlaşma sağlanan bir işlemin, fiilen yerine getirileceği örneğin, karşılıklı olarak hesaplara alacak ve borç kaydedileceği tarihtir. Benzer şekilde bir fonun, örneğin mevduatın sahibi tarafından fiilen kullanılabileceği tarihi ifade eder.

Varlık / Yükümlülük İlkesi Asset / Liability Principle

Varlık/yükümlülük ilkesi, yurt dışı yerleşiklere olan tüm borç ve alacakların, stoklar için brüt varlık ve yükümlülükler olarak ve akımlar için her kategoriyi netleştirerek gösterilmesine dayanmaktadır.

Varlık devir hızı Asset turnover

Satışların toplam varlıklara oranıdır (Satışlar / Toplam Varlıklar); varlıkların satış üretmedeki etkinliğini ölçer. 'Aktivite katsayısı' yerine Türkçe standardı budur.

Varlık kârlılığı Return on Assets - ROA

Net kârın toplam varlıklara oranıdır (Net kâr / Toplam Varlıklar); varlık tabanının ne kadar verimli kâr ürettiğini gösterir.

Varlıklar assets

Bir kuruluşun elinde olan ya da alacaklı olduğu ekonomik değerleri gösteren bilanço bölümüdür.

Varlığa Dayalı Menkul Kıymet Asset Backed Security

Kuruluşların kendi ticari işlemlerinden doğmuş alacakları karşılığında ihraç edebilecekleri kıymetli evraktır. Tüketici kredileri, konut kredileri, ihracat işlemlerinden doğan alacaklar söz konusu işleme konu olabilecek alacak türlerindendir. Bankalar varlığa dayalı menkul kıymet satarak alacaklarını daha önceden paraya çevirebilmektedir.

Veblen malı Veblen good

Fiyatı arttıkça talep edilen miktarı azalmak yerine artan gösteriş amaçlı üründür.

Vega Vega

Opsiyon fiyatının volatilitedeki yüzde birlik değişime duyarlılığıdır; volatilite artışı alım ve satım opsiyonlarının değerini yükseltir.

Vergi tax

Devletin kamu harcamalarını karşılamak amacıyla kişi ve kurumlardan yasal olarak ve zorunlu şekilde topladığı ödemelerdir.

Örnek: Cari vergi, vergi idaresine ödenmesi beklenen tutar üzerinden ölçülür. (Current tax is measured at the amount expected to be paid to the tax authorities.)

İngilizce tanım: A compulsory charge levied by a government on income, profits or transactions.

Vergi İndirimi Desteği

Vergi indirimi destek unsuru ihtiva eden bir yatırım teşvik belgesi kapsamında yatırım yapmakta olan bir yatırımcının, yatırım yapmakta olduğu bölgeye göre değişen oranlarda gelir veya kurumlar vergisini indirimli olarak ödeyebilmekte ve bu indirimden yine bölgeye göre değişen oranlardaki yatırıma katkı tutarına ulaşıncaya kadar yararlanmaya devam edebilmesidir.

Vergi Matrahı

Verginin hesaplanmasında esas alınan değer ya da miktardır. Matrahın üzerine bir vergi tarifesi uygulanarak vergi borcu hesaplanır. Vergi matrahları değer ve miktar esaslı olmak üzere iki çeşittir. Ad valorem matrah (değer esaslı) ekonomik unsurların değerleri esas alınarak hesaplanır ve bu matraha belirli bir vergi oranı belirlenir.Spesifik matrah ise (miktar esaslı) parasal değer düşük olan vergi konularında uygulanan bir matrahtır.

Vergi Muafiyeti

Aslen vergi kanunlarına göre vergi ödemekle yükümlü olan kişi ya da kişi gruplarının aynı ya da farklı vergi kanunlarıyla vergi dışında bırakılması işlemidir.

Vergi yansıması tax incidence

Verginin piyasada alıcı ve satıcılar arasında nasıl paylaşıldığını anlatan kavramdır.

Vergi çarpanı tax multiplier

Otonom vergilerdeki birim değişikliğin denge geliri üzerinde ne kadar etki yaratacağını gösteren katsayıdır.

Veri Depolama Kuruluşu Trade Repository

Tezgahüstü türev piyasa reformu kapsamında tanımlanan ve tezgahüstü türev piyasalarda gerçekleştirilen alım satım işlem verilerinin raporlandığı kuruluşlardır.

X-Inefficiency

İlk olarak 1956 yılında Leibenstein tarafından ortaya konan “X-etkinsizliği” tekelci firmanın, üzerinde herhangi bir rekabetçi baskı hissetmemesinden ötürü maliyetlerini mümkün olan en düşük seviyeye düşürmemesi (yüksek maaş ödemeleri, aşırı istihdam vb.) neticesinde refah kaybının artmasıdır.

Yakalama etkisi catch-up effect

Yoksul ülkelerde kişi başına gelirin zengin ülkelerden daha hızlı artma eğiliminde olduğu yönündeki önsavdır.

Yakın monopson near monopsony

Birden fazla satıcının sağladığı bir ürünün çok büyük oranda tek bir alıcı tarafından talep edildiği ve başka alıcıların piyasaya girişi önünde engellerin bulunduğu piyasa yapısıdır.

Yakın tekel near monopoly

Yakın ikamesi olmayan bir ürünün çok büyük oranda tek bir satıcı tarafından sağlandığı ve piyasaya giriş önünde engellerin bulunduğu piyasa yapısıdır.

Yansız mal neutral good

; piyasa çözümlemesinde talebi gelire bağlı olmayan, fayda çözümlemesinde ise ekonomik birimlere yarar sağlamadığı gibi zarar da getirmeyen maldır.

Yapı Kullanma İzin Belgesi

(İskan Belgesi) Yapımı biten bir inşaatın, kullanılabilir veya kısmen kullanılabilir olduğunu gösteren, inşa edilen yapının projede belirtildiği gibi yapıldığını belirten ruhsat makamı tarafından verilen belgedir.

Yapısal Bankacılık Reformları Structural Banking Reforms

Birçok farklı ürün ve hizmeti aynı çatı altında sunan evrensel bankacılık modelinin neden olduğu sorunların krizle birlikte ortaya çıkmasıyla gündeme gelen ve temel olarak bankaların riskli ve karmaşık işlemlerini yürüten bölümlerinin ayrı birer tüzel kişilik altında toplamalarını öngören reformlardır.

Yapısal Bütçe Dengesi Structural Budget Balance

Gerçekleşen üretim seviyesinin potansiyel üretim seviyesine eşit olması durumunda oluşacak olan bütçe dengesidir ve gerçekleşen bütçe dengesinden devresel bütçe dengesinin çıkarılması suretiyle elde edilmektedir. Yapısal bütçe dengesi üç aşamalı bir yöntem ile hesaplanmaktadır: Birinci aşamada devresel hareketlere duyarlı bütçe harcamaları ve bütçe gelirlerinin belirlenmesi, gelir ve harcama esnekliklerinin hesaplanması gerekmektedir. İkinci olarak, devresel hareketlerin tanımlanması için potansiyel üretim ve çıktı açığı serileri oluşturulmaktadır. Üçüncü aşamada da devresel hareketlerden kaynaklanan gelir ve harcama unsurları gerçekleşen bütçe dengesinden çıkarılmaktadır. Yapısal bütçe dengesi hesaplanırken bir defaya mahsus gelir ve harcama kalemlerinin de ayıklanması önem arz etmektedir.

Yapısal işsizlik structural unemployment

Emek piyasasında işverenlerin aradığı beceriler ile iş arayanların sahip olduğu beceriler arasındaki uyumsuzluktan kaynaklanan işsizlik türüdür.

Yapışkan fiyatlar sticky prices

Bazı fiyatların ekonomideki arz ve talep değişikliklerine hemen yanıt veremediği durumu anlatan kavramdır.

Yapışkan ücretler sticky wages

Bazı ücretlerin ekonomideki arz ve talep değişikliklerine hemen yanıt veremediği durumu anlatan kavramdır.

Yatay birleşme horizontal merger

Aynı piyasada yer alan iki rakip firmanın birleşmesidir.

Yatırım

Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) teknoloji yoğunluk tanımına göre belirlenen kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı, plastik ürün imalatı, cam imalatı, metal yapı malzemeleri imalatı gibi orta-düşük teknoloji grubunda yapılan yatırımlardır.

Örnek: Şirket bir iştirake uzun vadeli yatırım yaptı. (The company made a long-term investment in a subsidiary.)

İngilizce tanım: An asset held to increase wealth through income or appreciation.

Yatırım Anketi - YA Investment Survey - IS

Sanayi sektöründe faaliyet gösteren işyerlerinin mevcut yatırım eğilimleri ve yakın geleceğe yönelik yatırım planları ile bu yatırımların amacı ve işyeri yöneticilerinin yatırım kararlarında etkili olan faktörlerle ilgili değerlendirmelerinin alınması amacıyla yılda iki defa uygulanan bir ankettir. Yatırım Anketine ulaşmak için

Yatırım Danışmanlığı

En geniş tabir ile, yatırımcıların herhangi bir yatırım aracı için gerçekleştirileceği çalışmalarda yazılı veya sözlü görüş ve tavsiyelerde bulunulmasıdır. Yatırım danışmanlığı ile yatırımcı planladığı yatırımın her sürecinde ihtiyaç duyduğu bilgi, yönlendirme, görüş alma ve planlama faaliyetleri için alanında uzman/yetkilendirilmiş/görevlendirilmiş kurum ve kuruluşlardan danışmanlık hizmeti almaktadır.

Yatırım eğrisi investment curve

Diğer her şey sabitken faiz oranı ile planlı yatırım harcamaları arasındaki ilişkiyi gösteren şekilsel araçtır.

Yatırım Fonları Mutual Funds

Halktan katılma belgeleri karşılığı toplanan paraların, yatırım şirketleri tarafından sermaye piyasası araçları ile ulusal ve uluslararası borsalarda işlem gören altın ve diğer kıymetli madenlerden oluşan portföye dönüştürülmüş halidir. Yatırım şirketleri tarafından yönetilen bu fonlar özelliklerine ve yatırım alanlarına bağlı olarak yatırımcılara farklı şekilde getiriler sağlamaktadır.

Yatırım harcaması çarpanı investment spending multiplier

Yatırım harcamalarındaki birim değişikliğin denge geliri üzerinde ne kadar etki yaratacağını gösteren katsayıdır.

Yatırım Kredisi

Firmaların yatırım ihtiyaçlarının karşılanması ve bu kapsamda geliştirmeyi tasarladıkları projelerinin desteklenmesi amacıyla dış kaynaklardan temin edilen kredidir.

Yatırım Ortaklığı

Sermaye piyasası araçları ile ulusal ve uluslararası borsalarda veya borsa dışı organize piyasalarda işlem gören altın ve diğer kıymetli madenler portföyü işletmek üzere anonim ortaklık şeklinde ve kayıtlı sermaye esasına göre kurulan sermaye piyasası kurumlarıdır.

Örnek: Yatırım ortaklığı, üyelerine üyelik hakları sağlar. (A mutual entity provides its members with membership rights.)

İngilizce tanım: An entity whose owners receive dividends or returns rather than equity shares.

Yatırım Teşvik Sistemi

2012/3305 sayılı "Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar" ile yürürlüğe konulan ve yatırımcılara yönelik teşvik imkanları sunan programdır.

Yatırım Yeri Tahsisi

2012/3305 sayılı "Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar" kapsamında desteklenen sektörel yatırımlara Yatırım Teşvik Belgesi ile kamu arazisinin tahsis edilmesidir. Yatırıma Katkı Oranı Yatırıma katkı tutarının yapılan toplam yatırıma bölünmesi suretiyle bulunacak orandır.

Yatırıma Katkı Tutarı

Yatırımların, indirimli kurumlar vergisi uygulanmak suretiyle tahsilinden vazgeçilen vergi yoluyla Devletçe karşılanacak kısmıdır.

Yatırımcı

Kar elde etmek, avantaj sağlamak, sermaye birikimini artırmak veya çeşitli dönemlerde gelir elde etmek için çeşitli yatırım araçlarına sermaye koyan kişidir.

Örnek: Yatırımcı, iştirak üzerinde önemli etkisinin bulunup bulunmadığını değerlendirdi. (The investor assessed whether it had significant influence over the associate.)

İngilizce tanım: A party that holds an interest in another entity, such as through shares, and is entitled to returns from that investment.

Yatırımdan Çıkış

Bir girişimcinin veya yatırımcının, istediği boyutlarda bir yatırıma veya geri dönüşe ulaşmasının ardından girişimi devretmesidir.

Yatırımı

Yetiştiriciliğin yanında süt mamulleri üretimi, et mamulleri üretimi, kesimhane, soğuk hava deposu ve yem ünitesi yatırımlarını da içeren hayvancılık yatırımlarıdır.

Yatırımın Ekonomik Analizi

Yatırıma ilişkin hazırlanan fayda maliyet analizinin ülke ekonomisi açısından incelenmesi yöntemidir. Yatırımın ekonomik analizi geniş kapsamlıdır ve toplumun tamamını incelemeye dahil etmektedir.

Yatırımın Geri Dönüş Süresi

Herhangi bir yatırım aracına gerçekleştirilen yatırım sonrası elde edilen gelir veya değer artışı ile yatırım bedelinin geri kazanıldığı toplam süredir.

Yatırımın İç Verimlilik Oranı

Bir yatırım projesinin net bugünkü değerini sıfıra eşitleyen, diğer bir deyişle nakit girişlerinin bugünkü değerini nakit çıkışlarının bugünkü değerine eşitleyen iskonto oranıdır.

Yatırımın Teknik Analizi

Gerçekleştirilen herhangi bir yatırım aracı için, geçmiş fiyat hareketlerine bakarak, gelecekte oluşabilecek fiyat hareketlerini tahmin edebilme yöntemidir.

Yay esnekliği arc elasticity

Bir eğri ya da doğru üzerinde iki nokta arasındaki ortalama esnekliği bulmaya yarayan esneklik hesaplama yöntemidir.

Yeni Keynesçi ekonomi kuramı new Keynesian economic theory

Keynesçi ekonomi kuramını mikroekonomik temellere oturtmayı amaçlayan ve devletin para ve maliye politikası ile ekonomiye müdahale etmesini savunan düşünce okuludur.

Yeni klasik ekonomi kuramı new classical economic theory

Kısa dönemde reel gelirde görülen değişikliklerin öngörülemeyen talep şoklarından kaynaklandığını öne süren ve devletin ekonomiye müdahale etmemesini savunan düşünce okuludur.

Yeniden Yapılandırma Restructuring

Bir finansal piyasa altyapısı kuruluşun, katılımcı temerrüdü veya (iş, operasyonel veya diğer yapısal zayıflıklar gibi) diğer nedenlerle ortaya çıkan ve normal mekanizmaların kullanılmasına rağmen çözülememiş olan herhangi bir karşılanmamış kayıp, likidite sıkışıklığı veya sermaye yetersizliği probleminin çözülmesi amacıyla, bağlı olduğu ilgili mevzuat, kendi iç kural ve prosedürleri ve sözleşmeye bağlı yükümlülükleri ile uyumlu olarak, önceden oluşturulmuş ancak tükenmiş olan finansal kaynakların ikmal edilmesi ve çeşitli likidite düzenlemelerini de içeren tüm faaliyetleridir.

Örnek: Yeniden yapılandırma iki üretim tesisini kapattı. (The restructuring closed two production plants.)

İngilizce tanım: Programme that materially changes the scope or manner of operations.

Yenilenebilir Enerji

Sürekli devam eden doğal süreçlerdeki var olan enerji akışından elde edilen enerjidir. Yenilenebilir enerji kaynakları güneş enerjisi, rüzgâr enerjisi, jeotermal enerji, hidrolik enerjisi, biyokütle enerjisi ve hidrojen enerjisi olarak sıralanabilmektedir.

Yerel Yönetim Bütçesi Local Government Budget

; yerel idare kapsamında yer alan belediyeler, il özel idareleri gibi kuruluşların bütçesidir.

Yetmiş kuralı rule of seventy

Bir değişkenin iki katına çıkması için gerekli dönem sayısını 70 / büyüme oranı şeklinde yaklaşık olarak bulmaya yarayan parmak hesabıdır.

Yeşil alan yatırımı green-field investment

Yabancıların yurtiçinde sıfırdan kurduğu ya da inşa ettiği fiziksel yatırımları içeren doğrudan yabancı yatırım türüdür.

Yeşil GSYH Green GDP

2006 yılında Çin Halk Cumhuriyeti tarafından önerilen ve ekonomik üretimin çevreye etkilerini de dikkate alan milli gelir hesaplamasıdır.

Yoksulluk sınırı poverty line

Bir ülkede ortalama bir hanehalkının temel gereksinimlerini karşılayabilmesi için gerekli olan en düşük gelirdir.

Yola Terk

İmar planlarının gerçekleştirilmesi esnasında taşınmazın mal sahipleri tarafından, bedelli veya bedelsiz olarak, taşınmazın bütününün ya da bir bölümünün imar planına uygun olarak kamu yararına( yol, yeşil alan, park vs.) bırakılması işlemidir. Yüklenici Başkası için yapı ve ticaretle ilgili bir işi yapmayı üstüne alan kimsedir.

Yoğunlaşma oranı concentration ratio

Ya da kısaca CR , bir piyasadaki en büyük belli sayıda firmanın pazar paylarının toplanması yoluyla hesaplanan piyasa yoğunlaşma ölçüsüdür.

Yurt Dışı Üretici Fiyat Endeksi - YD-ÜFE Non-Domestic Producer Price Index - NDPPI

Yurt dışına ihraç edilmek üzere üretilen tüketim, ara ve sermaye malları ile enerji sektöründeki fiyat değişimlerini ölçen endekstir.

Yurt İçi Talep Domestic Demand

Nihai yurt içi talep ve stok değişiminin toplamıdır.

Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) Domestic Producer Price Index - D-PPI

Yurt içinde ticarete konu olmak üzere üretilen tüketim, ara ve sermaye malları ile enerji sektöründeki fiyat değişimlerini ölçen endekstir.

Yönetilen Dalgalı Kur Rejimi Managed Floating Exchange Rate Regime

Resmi bir kur hedefi olmaksızın döviz kurlarının serbest olarak piyasada belirlendiği, ancak otoritelerin piyasaya döviz satmak veya piyasadan döviz almak suretiyle kurlara müdahale edebildiği kur rejimidir.

Yönetimli dalgalı kur managed floating exchange rate

Nominal döviz kurlarının piyasa tarafından belirlendiği ancak parasal otoritenin gerek gördükçe kura müdahale ettiği döviz kuru rejimidir.

Yönüne Göre Yatırım İlkesi Directional Principle

Yönüne göre yatırım ilkesi, doğrudan yatırımın yönünün, bir başka deyişle yatırımın yurt içine mi, yurt dışına mı yapıldığının belirlenmesine dayanmaktadır.

Yıkıcı fiyatlama predatory pricing

Rekabeti yok etmek amacıyla geçici bir süre için fiyatı aşırı derecede düşürme uygulamasıdır.

Yıllıklandırma Annualization

Kısa dönem getirilerin veya volatilitenin yıllık ölçeğe çevrilmesidir; getiri (1+r)^t−1, volatilite σ√t ile ölçeklenir (√kuralı).

Zamana bağlı eksik istihdam time-related underemployment

Istihdamda olup haftalık toplam 40 saatten az çalışan ancak daha uzun süre çalışmak isteyen ve iş bulursa daha fazla çalışmaya başlayabilecek olan kişilerdir.

Zarardan kaçınma Loss aversion

Kahneman-Tversky'nin Beklenti Teorisi'ne göre kayıpların eşdeğer kazançlardan yaklaşık iki kat daha ağır hissedilmesidir; sonuçlarından biri yatırımcının zarardaki pozisyonu satmakta geç kalmasıdır.

Zero-Price Economy / Markets

Sıfır fiyat ekonomisi, tüketiciye veya REKABET TERİMLERİ SÖZLÜĞÜ 133 S kullanıcıya sunulan mal veya hizmetin herhangi bir fiyatının olmadığı, ancak tüketicinin veya kullanıcının para dışında bir maliyete katlanması (örneğin kişisel verilerinin temin edilmesi ya da reklamlara maruz kalınması) karşılığında sunulan mal veya hizmetlere dayanan ve özellikle çok taraflı pazarlarda görülen iş modelidir.

Zeyilname

YATIRIMCI SÖZLÜĞÜ 1 ABİGEM Avrupa Birliği Türkiye İş Geliştirme Merkezleri (ABİGEM), KOBİ’lere ihtiyaç duydukları alanda eğitim ve danışmanlık hizmetleri sunan, TOBB öncülüğünde ilgili Ticaret ve/veya Sanayi Odalarının ortaklığında kurulmuş Anonim Şirket statüsünde faaliyet gösteren kuruluşlardır.

Zihinsel muhasebe Mental accounting

Paranın kaynağına ve kullanım amacına göre zihinsel ceplere ayrılmasıdır; paranın birbirine dönüşebilirliği ilkesiyle çelişir.

Zincirleme hacim endeksi chain linked volume index

Farklı dönemlere ait reel gelir tahminlerini bir önceki döneme ait ortalama fiyatları kullanarak ölçen sayılar dizisidir.

Zirve peak

Genişleme süreci sonunda ekonomik faaliyetin en üst düzeye ulaştığı noktadır.

Zorunlu Karşılık Oranı Reserve Requirement Ratio

Banka ve diğer finansal kuruluşların bilançolarında taşıdıkları mevduat, kredi ve benzeri yükümlülüklerine karşılık merkez bankasında tutmak zorunda oldukları rezerv miktarını gösteren kanuni orandır. Zorunlu karşılık oranı, yükümlülüklerin çeşidine, vadesine ve para birimine göre farklılaşabilmektedir. Merkez bankaları bu oranı bir para politikası aracı olarak kullanabilmektedir. Eğer bankalar atıl rezervlere sahip değilse, zorunlu karşılık oranı artırıldığında bankalar verdikleri kredileri geri çağırırlar ve bu durum para arzının azalmasına neden olur. Zorunlu karşılık oranı düşürüldüğünde ise zorunlu karşılıkların bir kısmı kullanılabilir rezerv şekline dönüşür, bu da bankaların kredi tabanını artırır. Bankaların kredi tabanın genişlemesi de para arzının artmasına neden olur.

Zorunlu mal necessity good

Ortalama gelir düzeyi arttığı zaman piyasada talebi değişmeyen ya da daha düşük oranda artan ürünlerdir.

Zorunlu rezerv required reserve

Bir bankanın topladığı mevduat miktarına bağlı olarak merkez bankası hesabında tutmakla yükümlü olduğu paradır.

Zımni volatilite Implied volatility

Opsiyonun piyasa fiyatından geri çözülen volatilitedir; piyasanın gelecek oynaklık beklentisinin piyasa ölçümüdür.

Ücret wage

; çalışanlara belli bir iş karşılığında saatlik, günlük ya da parça başına yapılan ödemelerdir.

Ücret-fiyat sarmalı wage-price spiral

Ücretlerdeki artışın üretim maliyetlerini artırarak toplam arzı azaltması ve bunun sonucunda genel fiyat düzeyinin yükselip ücretleri yeniden artırması şeklinde kendini yineleyen süreçtir.

Ülke Riski Country Risk

Ekonomik, sosyal ve siyasi koşulları etkileyen olaylar ve belirsizlikler nedeniyle yabancı bir ülkedeki borçluların (merkezi yönetim, kurumsal veya diğer) yurt dışı yükümlülüklerini ifa edememeleri veya bundan kaçınmaları sonucunda portföyünde söz konusu ülkedeki borçluların doğrudan ve/veya dolaylı riskini taşıyan herhangi bir banka veya kuruluşun maruz kaldığı zarar olasılığını ifade eder. Bozulan ekonomik, politik ve sosyal şartların bir ülkedeki temerrüt olasılığını artırmasının yanı sıra; kamulaştırma, moratoryum, borcun inkarı, devalüasyon, ilgili ülke denetim otoritesinin uygulamalarının şeffaf olmayışı gibi olaylar da ülke riski kapsamında yer alır. Ülke riski; temelde merkezi yönetim riski, transfer riski ve bulaşma riski olmak üzere, dolaylı kur riski, makroekonomik risk ve dolaylı ülke riski kategorilerini de kapsar.

Üretici dengesi producer equilibrium

Toplam ürün ve faktör fiyatı kısıtları altında toplam giderin en düşük olduğu durumdur.

Üretici fazlası producer surplus

Bir ürün için satıcının kabul edeceği en düşük fiyat ile o ürünün piyasadaki daha yüksek olan fiyatı arasındaki farktır.

Üretici fiyat endeksi producer price index

Ya da kısaca ÜFE (PPI), ürün sepeti olarak yurtiçinde üretilen mal ve hizmetleri kapsayan ve bunların üreticiler tarafından ilk satışa sunulma fiyatlarını temel alan fiyat endeksidir.

Üreticisi)

Başka bir firma için parça, ekipman veya başka bir ürün üreten imalatçı firmalara verilen isimdir.

Üretim production

Çeşitli üretim faktörlerinin mal ve hizmetlere dönüştürülmesi sürecidir.

Üretim Akış Şeması

Yatırım teşvik belgesi başvurusu sırasında talep edilen ve yatırımcının mal ve hizmet üretim aşamalarını, her aşamada istihdam edilecek personel sayısını da belirterek gösterdiği şemadır. Ürün Çeşitlendirme Üretilen ürün çeşit sayısının artırılması amacıyla yatırım teşvik belgesi alındığını ifade eden yatırım cinsidir. TERİM TANIM UÜUÜ 46 YATIRIMCI SÖZLÜĞÜ Vade İfa edilmemesi durumunda genellikle yaptırım öngörülen bir işin yapılması veya bir borcun ödenmesi için tanınan süredir.

Üretim faktörü factor of production

Üretimde girdi olarak kullanılan emek, sermaye, toprak gibi kaynakların genel adıdır.

Üretim fonksiyonu production function

Üretim sürecinde kullanılan girdilere bağlı olarak ürün miktarının nasıl değiştiğini gösteren matematiksel ilişkidir.

Üretim kuramı production theory

Kâr elde etmek isteyen üreticinin hangi girdiler ile ne kadar üretim yapabileceğini ve bunları ne fiyata satabileceğini açıklayan ilkeler bütünüdür.

Üretim maliyeti production cost

Üretim sürecinde katlanılan başta girdi maliyetleri olmak üzere araştırma ve geliştirme harcamaları ve vergiler gibi tüm giderlerin toplamıdır.

Üretim olanakları eğrisi production possibility frontier

Eldeki tüm kaynaklar en iyi şekilde kullanılırsa üretilebilecek olan çeşitli mal ve hizmet bileşimlerini gösteren şekilsel araçtır.

Üretim üzerindeki sübvansiyonlar subsidies on production

Devletin miktar ve değere bakmaksızın üretim yapma karşılığında verdiği ödeme ya da vergi indirimleridir.

Üretim üzerindeki vergiler taxes on production

Üretilen mal ve hizmetin miktar ya da değerinden bağımsız olarak devlete ödenen vergilerdir.

Üretimde etkinlik productive efficiency

Mal ve hizmetlerin olabilecek en düşük birim maliyetle üretilmesidir.

Ürün farklılaştırma product differentiation

Piyasa gücü kazanmak amacıyla tüketici gözünde farklılık algısı yaratacak şekilde ürün geliştirmektir.

Ürün piyasası product market

Ya da çıktı piyasası (output market), son tüketime yönelik mal ve hizmetlerin alınıp satıldığı piyasalardır.

Ürün sepeti basket of goods

Ya da piyasa ürün sepeti (market basket of goods), ekonominin genelini ya da belli bir alt bölümünü temsil etmek amacıyla belirlenmiş ürünler listesidir.

Üçüncü derece fiyat ayrımcılığı third degree price discrimination

Belli bir ürünün farklı alıcı gruplarına farklı fiyattan satılması uygulamasıdır.

Üçüncül Piyasa Tertiary Markets

Tezgahüstü piyasalarda (OTC) yapılan işlemler, üçüncül piyasa işlemi olarak adlandırılır.